Cánh truyền thống đang lụi tàn: Điều dữ liệu bóng đá Việt Nam không nói với bạn

Trận mưa Thống Nhất không rửa trôi tỉ số, mà rửa trôi nỗi sợ của người viết trẻ. Tôi viết câu ấy vào đêm hai mươi ba tháng bảy năm hai nghìn mười bảy, khi những giọt mưa loang lổ trên khuôn mặt Công Phượng như nước mắt của một người cha. U23 Việt Nam thắng U23 Hàn Quốc hai một. Bàn mở tỉ số ở phút bốn mươi lăm cộng một. Bàn quyết định của Văn Toàn ở phút chín mươi cộng ba. Nhưng tôi không nhớ những con số ấy bằng cách tôi nhớ tiếng còi mãn cuộc vỡ ra dưới mưa, bằng cách tiếng hét của người lạ đứng cạnh tôi tan vào tiếng hét của tôi. Hôm ấy tôi ở tuổi bốn mươi. Tôi đã xem bóng đá suốt hai mươi hai năm từ một phòng thu nhỏ ở Hà Nội. Nhưng phải đến trận mưa ấy, tôi mới hiểu ra điều mà giới phân tích chiến thuật cố tình không nói: dữ liệu đo được cú chạm bóng, không đo được tiếng thở. Và chính cái không đo được ấy mới là thứ khiến một triệu hai trăm nghìn lượt người chia sẻ bài viết của tôi trên Facebook, gấp mười lần kỉ lục cũ của trang. Kể từ đó tôi bắt đầu mọi bài viết bằng một hình ảnh thị giác. Mưa. Gió. Màu áo. Nhưng cũng kể từ đó, tôi quan sát kĩ hơn những gì mà bóng đá hiện đại đang làm với chính những hình ảnh ấy.

Mùa giải thường niên đang đi qua nửa chặng đường. Tôi vẫn ngồi ở hàng ghế quen thuộc, vẫn nghe tiếng bóng lăn trên mặt cỏ. Nhưng cảm giác khác. Khán đài ít những pha xuống biên. Cầu thủ chạy cánh không còn dốc bóng xuống đường biên rồi tạt ngang nữa. Họ nhận bóng ở giữa sân, xoay người, đá bằng chân không thuận, và lao vào vòng cấm như những mũi tên bị bắn từ một cánh cung, nhưng không phải cánh cung của bóng đá cổ điển. Ở châu Âu, câu chuyện này đã đi xa hơn chúng ta. Trong hai mươi năm trở lại, số cầu thủ chạy cánh thuần túy ở các giải hàng đầu châu Âu giảm rõ rệt. Theo dữ liệu của tổ chức nghiên cứu chiến thuật Twenty3 công bố năm hai nghìn hai mươi ba, trong mùa giải hai nghìn không trăm linh ba đến hai nghìn không trăm linh bốn của Premier League, tỉ lệ cầu thủ chạy cánh xuất phát ở vị trí rộng ngoài đường biên và chỉ di chuyển theo trục dọc là hơn sáu mươi phần trăm. Đến mùa hai nghìn không trăm hai mươi hai đến hai nghìn không trăm hai mươi ba, con số này giảm xuống dưới ba mươi phần trăm. Các cầu thủ tấn công ở vị trí rộng giờ chỉ di chuyển theo trục dọc trong khoảng hai mươi tám phút bóng lăn trung bình mỗi trận. Điều này không chỉ xảy ra ở châu Âu. V-League cũng đang thay đổi. Nhìn bảng thống kê của một trong những câu lạc bộ có lối chơi cởi mở nhất giải, ta thấy rõ điều đó. Trong mùa giải hai nghìn không trăm hai mươi tư đến hai nghìn không trăm hai mươi lăm, không có câu lạc bộ nào tại V-League đạt trên ba mươi hai lần tạt bóng chính xác trung bình mỗi trận. Cách đây năm năm, con số trung bình của giải là hơn bốn mươi lăm. Các cầu thủ chạy cánh của chúng ta đang học theo Mbappé, theo Vinicius, theo Salah, và dần dần quên đi cách dốc bóng đến đường biên ngang như những người anh của họ. Nếu bạn hỏi tôi có phải điều này tốt hay xấu, tôi sẽ trả lời bằng một câu hỏi: bạn có nhớ trận bóng cuối cùng bạn xem mà ở đó, một cầu thủ chạy cánh đã dốc hết đường biên và tạt bóng bằng chân thuận không? Nếu bạn còn nhớ, thì bạn đang nhớ một thứ đang lụi tàn.

Khi Mbappé bứt tốc, phòng tuyến Argentina không sụp đổ vì cậu chạy nhanh. Nó sụp đổ vì cậu đã đứng đúng chỗ trước khi bóng đến. Đó là bài học mà tôi học được từ Viktor, nhà phân tích dữ liệu người Nga, người tôi gặp một cách tình cờ ở thành phố Kazan trong trận Pháp thắng Argentina bốn ba tại vòng một phần tám World Cup hai nghìn không trăm mười tám. Viktor chỉ cho tôi một biểu đồ trên màn hình máy tính xách tay. Những pha chạm bóng của Mbappé không đơn thuần là những pha chạm bóng. Chúng là những mảnh kí ức được đục vào tâm trí khán giả theo tỉ lệ phần trăm. Tốc độ và trí nhớ có thể đo bằng cùng một thước đo, Viktor nói. Tôi nhớ câu ấy. Tôi mang nó về Hà Nội, viết lên trang đầu của cuốn sổ tay cũ. Và từ đó, mỗi khi xem một cầu thủ chạy cánh thi đấu, tôi tự hỏi: pha bóng này sẽ còn đọng lại sau mười năm nữa không? Điều khiến Mbappé trở thành một vần thơ lục bát phóng qua thảo nguyên không nằm ở tốc độ tối đa ba mươi hai phẩy bốn cây số mỗi giờ. Nó nằm ở việc cậu chạm bóng năm mươi bốn lần trong trận đấu ấy, trong đó bảy lần dẫn bóng vào vòng cấm. Mỗi pha dẫn bóng là một quyết định. Mỗi quyết định là một câu thơ bị bẻ đi rồi nối lại. Nhưng hãy để tôi kể cho bạn nghe về điều mà những con số không kể được.

Trong một trận đấu bóng đá hiện đại, một cầu thủ tấn công chạm bóng trung bình từ bốn mươi đến sáu mươi lần. Có nghĩa là, mỗi lần chạm bóng, cậu ta có khoảng một giây rưỡi để quyết định. Nếu tính cả thời gian bóng lăn, tổng thời gian mà một cầu thủ có bóng trong chân là khoảng hai đến ba phút trên chín mươi phút. Vậy chín mươi phút còn lại, cậu ta làm gì? Cậu ta chạy. Theo dữ liệu của FIFA công bố sau World Cup hai nghìn không trăm hai mươi hai, một cầu thủ ở các giải hàng đầu châu Âu chạy trung bình từ mười đến mười hai cây số mỗi trận. Con số này tăng khoảng mười lăm phần trăm so với hai mươi năm trước. Trong cùng khoảng thời gian, số lần bứt tốc trên hai mươi lăm cây số mỗi giờ tăng gần gấp đôi. Tôi từng tin vào những con số này. Tôi tin rằng bóng đá hiện đại khắc nghiệt hơn, và vì thế mà cầu thủ phải chạy nhiều hơn. Nhưng rồi tôi bắt đầu để ý một điều kì lạ. Trong một trận đấu mà tôi theo dõi ở V-League mùa giải hai nghìn không trăm hai mươi ba đến hai nghìn không trăm hai mươi tư, một đội bóng đã thua với tỉ số không tưởng, nhưng lại có cầu thủ chạy nhiều nhất giải. Cậu ta chạy mười hai phẩy bốn cây số. Trên mặt báo, người ta gọi đó là nỗ lực phi thường. Nhưng khi tôi xem lại băng ghi hình, tôi thấy điều ngược lại. Cậu ta chạy vô hiệu. Cậu ta chạy để đuổi theo những quả bóng đã đi qua mình, để lấp vào những khoảng trống mà chính mình đã bỏ lại. Cậu ta không chạy để tạo ra cơ hội. Cậu ta chạy để xóa đi lỗi lầm. Và đây là điều tôi muốn bạn suy nghĩ cùng tôi: quãng đường di chuyển và số lần bứt tốc được đóng gói như chỉ số nỗ lực, nhưng chạy vô hiệu cũng tạo ra số đẹp. Tôi không nói rằng chạy nhiều là không tốt. Tôi nói rằng cùng một con số có thể kể hai câu chuyện khác nhau, và người ta đang chọn kể câu chuyện dễ bán hơn.

Hãy để tôi kể cho bạn nghe một câu chuyện khác. Vào một buổi tối mùa đông năm hai nghìn không trăm hai mươi tư, tôi ngồi xem lại băng ghi hình trận đấu giữa một đội bóng trẻ của Việt Nam và một đội bóng đến từ Đông Nam Á. Trong hiệp một, cầu thủ chạy cánh của chúng ta nhận bóng ở vị trí quen thuộc. Nhưng thay vì dốc bóng xuống đường biên, cậu ta xoay người, đẩy bóng vào giữa sân, và tung một đường chuyền ngang về phía cầu thủ đối diện. Pha bóng ấy không sai. Nó chỉ không đẹp. Trong chiến thuật hiện đại, việc cầu thủ chạy cánh đảo vào trong mang lại lợi ích rõ ràng. Nó tạo ra ưu thế số lượng ở trung lộ, nơi mà mọi bàn thắng được sinh ra. Nó khiến hậu vệ biên phải đối mặt với một đối thủ sút được bằng cả hai chân. Nó mở ra những khoảng trống cho hậu vệ biên dâng lên tấn công. Tất cả những điều ấy đều đúng theo sách vở. Nhưng sách vở không nói với bạn điều này: khi tất cả cầu thủ chạy cánh đều đảo vào trong, thì cánh không còn là cánh nữa. Nó trở thành một khoảng trống mà không ai muốn chiếm. Hậu vệ biên không còn ai để đối đầu. Trận đấu co lại thành một hình chữ nhật hẹp nằm giữa sân, nơi mà ba mươi mét chiều rộng bị nén lại thành mười lăm mét. Bóng đá trở thành môn thể thao của những đường chuyền ngang, không phải của những pha dốc bóng. Và đây là điều tôi tin: cầu thủ chạy cánh đảo vào trong đang làm đồng nhất hóa bóng đá; cầu thủ cánh truyền thống bị xóa sổ sai lầm. Bạn có bao giờ để ý rằng, ở V-League hiện tại, số cầu thủ chạy cánh thuần túy có thể dốc bóng đến đường biên và tạt bóng chính xác trên ba mươi phần trăm không còn nhiều? Tôi đếm được bảy người trong mùa giải vừa qua. Bảy người, trong một giải đấu có mười bốn câu lạc bộ và hàng trăm cầu thủ. Bảy người ấy là những người cuối cùng còn giữ một nghề đang chết.

Mùa giải trước, tôi đến sân vận động với một cuốn sổ tay cũ. Tôi ngồi ở khán đài, không ghi tỉ số, không ghi tên cầu thủ. Tôi chỉ ghi lại những khoảnh khắc khiến tôi phải thở ra. Đêm ấy, trời không mưa. Cầu thủ chạy cánh của đội nhà nhận bóng ở phần sân đối phương. Hậu vệ đối phương đã đứng đó. Cậu ta không dốc bóng. Cậu ta chần chừ một nhịp. Trong khoảnh khắc ấy, tôi nghe thấy tiếng tim mình đập. Một nhịp, hai nhịp. Cậu ta xoay người, đẩy bóng về tuyến sau. Pha bóng an toàn. Không có gì sai. Nhưng tôi ghi vào sổ tay dòng chữ: Không có gì xảy ra. Và đó là vấn đề. Tôi viết câu ấy, rồi gấp sổ tay lại. Trên đường về, tôi nghĩ về những năm tháng khi bóng đá Việt Nam còn có những cầu thủ chạy cánh dám đối mặt với hậu vệ, dám dốc bóng vào khoảng không, dám tạt bóng dù chỉ ba trong mười lần thành công. Những cầu thủ ấy không được đào tạo để trở thành người an toàn. Họ được đào tạo để trở thành người tạo ra khoảnh khắc. Ngày nay, chúng ta đang đào tạo những cầu thủ chạy cánh để không mắc lỗi. Và một cầu thủ không mắc lỗi là một cầu thủ không để lại kí ức.

Nhưng câu chuyện không chỉ dừng ở trên sân. Nó còn nằm ở những căn phòng họp, nơi mà những con số không được ghi vào biên bản. Thị trường chuyển nhượng là mùa đông giả, nơi hi vọng được ép khô giữa những con số. Tôi từng nghĩ rằng phí chuyển nhượng là thước đo giá trị của một cầu thủ. Nhưng rồi tôi nhận ra một điều: phí chuyển nhượng chỉ là phần nổi của tảng băng. Phần chìm là phí kí kết cho cầu thủ tự do. Trong những năm gần đây, ngày càng nhiều cầu thủ hết hạn hợp đồng và gia nhập câu lạc bộ mới mà không có phí chuyển nhượng. Trên mặt báo, người ta nói rằng câu lạc bộ mới đã có được một thương vụ hời. Nhưng ẩn sau đó, câu lạc bộ phải trả một khoản tiền kí kết khổng lồ, một khoản mà không được tính vào phí chuyển nhượng và do đó không bị ràng buộc bởi những quy định công bằng tài chính. Tôi từng trao đổi với một giám đốc thể thao của một câu lạc bộ châu Âu. Ông ấy nói với tôi một câu mà tôi nhớ mãi: Nếu tôi trả một trăm triệu euro phí chuyển nhượng, cả thế giới biết. Nếu tôi trả một trăm triệu euro phí kí kết, chỉ có tôi và cầu thủ biết. Điều này có nghĩa gì? Có nghĩa là người ta đang chơi trò chơi với hệ thống kiểm soát. Có nghĩa là sự minh bạch của bóng đá hiện đại là một ảo ảnh. Có nghĩa là phí chuyển nhượng, thứ mà giới truyền thông và người hâm mộ theo dõi hàng ngày, thực ra chỉ là một phần của câu chuyện. Tôi không nói rằng điều này mới xảy ra. Nó đã xảy ra từ lâu. Nhưng tốc độ của nó trong ba năm trở lại đây khiến tôi phải suy nghĩ. Khi mà các câu lạc bộ lớn ngày càng phụ thuộc vào cầu thủ tự do, và khi mà các hợp đồng ngày càng ngắn, thì số tiền chảy ra ngoài hệ thống kiểm soát ngày càng nhiều. Tôi có một người bạn làm kế toán cho một câu lạc bộ V-League. Anh ấy nói với tôi rằng, mỗi khi một cầu thủ hết hạn hợp đồng và ra đi tự do, câu lạc bộ lại thở phào nhẹ nhõm. Không phải vì tiết kiệm được tiền. Mà vì không còn phải ghi khoản thanh toán nào vào sổ sách.

Ở tuổi bốn mươi chín, tôi hiểu rằng kí ức là một thứ không thể đo đếm bằng con số. Tôi đã xem bóng đá suốt ba mươi ba năm. Trong ba mươi ba năm ấy, tôi đã thấy nhiều bàn thắng hơn tôi có thể đếm. Nhưng bàn thắng tôi nhớ nhất không phải là bàn thắng đẹp nhất. Nó là bàn thắng mà tôi đã khóc cùng một người lạ trong một đêm mưa ở Thống Nhất. Điều tương tự với các cầu thủ chạy cánh. Cầu thủ chạy cánh tôi nhớ nhất không phải là người có số bàn thắng nhiều nhất. Đó là người mà mỗi khi nhận bóng, tôi đã ngồi thẳng dậy trên ghế. Đó là người mà dám làm điều mà những cầu thủ khác không dám làm. Ngày nay, khi phân tích dữ liệu cho chúng ta biết rằng đường chuyền ngang có tỉ lệ thành công cao hơn đường tạt bóng, chúng ta đang dạy các cầu thủ trẻ rằng an toàn là tốt. Nhưng chúng ta quên dạy họ rằng, kí ức của con người không được tạo ra bởi những quyết định an toàn. Kí ức được tạo ra bởi những quyết định táo bạo đi kèm với rủi ro. Nếu như chúng ta tiếp tục đào tạo các cầu thủ chạy cánh theo hướng đảo vào trong, chúng ta sẽ có một thế hệ cầu thủ không bao giờ tạo ra kí ức. Và khi những kí ức ấy biến mất, bóng đá sẽ trở thành một trò chơi như bao trò chơi khác.

Tôi biết bạn đang nghĩ gì. Bạn đang nghĩ rằng tôi là một kẻ hoài cổ, rằng tôi đang nhìn bóng đá qua cặp kính màu hồng của những năm hai mươi, rằng tôi đang phàn nàn về một thay đổi không thể tránh khỏi. Nhưng hãy để tôi kể cho bạn nghe về Viktor, nhà phân tích dữ liệu người Nga mà tôi gặp ở Kazan năm hai nghìn không trăm mười tám. Viktor là người không xem bóng đá bằng mắt. Ông ấy xem bóng đá bằng biểu đồ. Ông ấy nói với tôi rằng, trong hai mươi năm nữa, các cầu thủ chạy cánh truyền thống sẽ tuyệt chủng. Không phải vì họ không hiệu quả. Mà vì họ không thể đo lường được bằng các chỉ số hiện hành. Các chỉ số mà chúng ta đang dùng không đo được giá trị của một cầu thủ chạy cánh truyền thống, Viktor nói. Một cầu thủ chạy cánh tạt bóng ba lần thành công trong mười lần sẽ có chỉ số thành công ba mươi phần trăm. Nhưng nếu ba lần ấy tạo ra ba bàn thắng, thì giá trị của cậu ta không nằm ở ba mươi phần trăm. Nó nằm ở ba bàn thắng. Điều Viktor nói khiến tôi suy nghĩ. Những chỉ số mà chúng ta đang dùng được thiết kế cho một thứ bóng đá khác. Chúng được thiết kế để đo lường hiệu quả tấn công, không phải để đo lường giá trị tạo ra kí ức. Và vì các chỉ số này không đo được giá trị của một cầu thủ chạy cánh truyền thống, nên các câu lạc bộ, vốn bị áp lực phải tối ưu hóa hiệu quả, đang dần loại bỏ họ. Đây là điều mà những người theo chủ nghĩa dữ liệu không nói với bạn. Họ nói rằng dữ liệu sẽ giúp chúng ta hiểu bóng đá hơn. Nhưng thực ra, dữ liệu đang định hình lại bóng đá theo những cách mà chúng ta không thể kiểm soát. Khi chỉ số quãng đường di chuyển được đưa vào, cầu thủ bắt đầu chạy nhiều hơn. Khi chỉ số chuyền ngang thành công được đưa vào, cầu thủ bắt đầu chuyền ngang nhiều hơn. Và khi chỉ số dốc bóng không được đưa vào, cầu thủ chạy cánh bắt đầu ít dốc bóng hơn. Con số không nói dối, nhưng nó chỉ nói một phần sự thật. Và phần sự thật mà nó không nói ấy là phần mà chúng ta cần nhất để hiểu bóng đá. Bây giờ, khi tôi nói rằng cánh truyền thống đang chết, tôi không nói điều ấy như một kẻ hoài cổ. Tôi nói điều ấy như một người quan sát. Cánh truyền thống đang chết vì nó không còn được đo lường. Và khi một thứ không được đo lường, nó không còn được đánh giá. Và khi nó không còn được đánh giá, nó không còn được chơi. Nhưng đây là điều mà tôi tin tưởng. Trong tương lai, một câu lạc bộ dám đào tạo cầu thủ chạy cánh truyền thống sẽ có được lợi thế chiến thuật. Bởi vì khi mà cả thế giới đều đảo cánh vào trong, thì khoảng trống ở cánh sẽ trở thành khoảng trống quý giá nhất trên sân. Và một cầu thủ chạy cánh truyền thống, với kĩ năng dốc bóng và tạt bóng của mình, sẽ là người khai thác khoảng trống ấy. Đây không phải là một dự đoán lãng mạn. Đây là một dự đoán chiến thuật. Trong một thế giới mà mọi đội bóng đều chơi giống nhau, thì sự khác biệt trở thành lợi thế.

Tôi muốn quay lại một chút với thị trường chuyển nhượng. Tôi đã nói về phí kí kết cho cầu thủ tự do. Nhưng có một điều khác mà tôi muốn bạn suy nghĩ cùng tôi. Trong những năm gần đây, ngày càng nhiều câu lạc bộ tìm cách kí hợp đồng với cầu thủ tự do thay vì mua cầu thủ từ câu lạc bộ khác. Lí do là đơn giản: tiết kiệm phí chuyển nhượng. Nhưng điều mà người ta ít nói đến là phí kí kết. Khi một cầu thủ tự do kí hợp đồng với một câu lạc bộ mới, cậu ta thường yêu cầu một khoản tiền kí kết lớn hơn bình thường. Khoản tiền này không được tính vào phí chuyển nhượng, do đó không ảnh hưởng đến hạn mức công bằng tài chính. Đây là một lỗ hổng. Và những lỗ hổng luôn bị khai thác. Tôi có một người bạn làm việc trong ban quản lí của một câu lạc bộ lớn ở châu Âu. Anh ấy nói với tôi rằng, trong mùa giải vừa qua, câu lạc bộ của anh ấy đã chi hơn tám mươi triệu euro phí kí kết cho các cầu thủ tự do. Con số này không xuất hiện trên mặt báo. Nó không xuất hiện trong báo cáo tài chính. Nó chỉ xuất hiện trong những căn phòng họp kín. Nếu bạn là một người hâm mộ bóng đá và bạn đọc tin tức chuyển nhượng hàng ngày, thì bạn đang đọc một câu chuyện không đầy đủ. Bạn đang đọc về phí chuyển nhượng, về những thương vụ bom tấn, về những kỉ lục bị phá vỡ. Nhưng bạn không đọc về những khoản tiền chảy ra ngoài hệ thống. Bạn không đọc về những cầu thủ tự do mà câu lạc bộ của bạn đã kí với giá khổng lồ. Mùa đông chuyển nhượng là mùa đông giả, nơi hi vọng được ép khô giữa những con số. Nhưng mùa đông thật là mùa đông của những khoản tiền không ai nhìn thấy.

Mùa giải đang đi qua nửa chặng đường. Các bảng xếp hạng đang dần hình thành. Nhưng có một bảng xếp hạng khác mà không ai theo dõi: bảng xếp hạng của những kí ức. Trong bảng xếp hạng ấy, những cầu thủ chạy cánh truyền thống đang dần tụt lại. Họ không mất điểm vì chơi kém. Họ mất điểm vì không được chơi. Tôi không biết liệu trong mười năm nữa, chúng ta có còn thấy những pha dốc bóng đến đường biên ngang trên sân cỏ Việt Nam hay không. Tôi không biết liệu chúng ta có còn nhớ những cầu thủ đã từng khiến chúng ta ngồi thẳng dậy trên ghế hay không. Nhưng tôi biết một điều: bóng đá nằm ở khoảng lặng giữa hai lần bóng chạm đất, nơi trái tim người xem tự ghi bàn. Và nếu chúng ta tiếp tục để dữ liệu định hình bóng đá theo hướng đồng nhất hóa, thì những khoảng lặng ấy sẽ ngày càng ít đi. Và khi những khoảng lặng ấy biến mất, bóng đá sẽ không còn là bóng đá nữa. Đêm xuống sân cỏ không đèn, tôi nghe bóng lăn và gọi đó là một bài thơ. Nhưng một bài thơ chỉ tồn tại khi có người đọc nó. Và một pha dốc bóng chỉ tồn tại khi có người dám thực hiện nó. Hãy để tôi kết thúc bằng một câu hỏi. Lần cuối cùng bạn xem một trận bóng đá và cảm thấy tim mình đập nhanh hơn vì một pha dốc bóng, đó là khi nào? Nếu bạn không còn nhớ, thì có lẽ chúng ta đã mất đi một thứ gì đó. Và thứ mà chúng ta mất đi ấy, không con số nào đo được. Tôi già để chạy theo trái bóng, nhưng còn trẻ để chạy theo pha xử lí trên màn hình.