Gambit Voi trong 60 phút: Andrew Martin và cái giá của một nước cờ bất ngờ

Đêm thứ Ba tuần trước, tại một quán cà phê nhỏ ở Thủ Dầu Một, tôi ngồi nhìn một cậu bé mười lăm tuổi đẩy tốt d5 ở nước đi thứ hai. Đối thủ của cậu – người đàn ông trạc bốn mươi, vừa xoay ly cà phê vừa liếc màn hình điện thoại – khựng lại đúng ba giây, rồi ăn tốt bằng ván. Ba giây ấy là toàn bộ tài sản của nước đi. Không hơn, không kém.

Tối hôm đó tôi mở lại phần thứ 31 trong loạt video "Tips for Beginners" của ChessBase, do Andrew Martin thực hiện. Sáu mươi phút cho một repertoire quân Đen, mở đầu bằng 1.e4 e5 2.Nf3 d5. Giới cờ gọi nước này là Gambit Voi; tên cũ hơn là Queen's Pawn Counter-Gambit, xếp quanh vùng ECO C40. Đó là lý do tôi ngồi lại quán thêm bốn mươi phút, để cái khựng ba giây kia kịp lắng xuống và biến thành câu hỏi.

Người trình bày không phải kẻ lạ. Andrew Martin là kiện tướng quốc tế người Anh, gương mặt quen của ChessBase trong nhiều năm, một người thầy viết giáo trình nhiều hơn viết luận chiến. Anh gọi 2...d5 là "bị đánh giá thấp", là "vũ khí bất ngờ", là "hung hăng", mang lại "thế chủ động sớm", với những đường biến "hiểm hóc", và lý tưởng cho các kỳ thủ trẻ cùng những người chơi câu lạc bộ. Rồi anh thêm một câu mà tôi đọc đi đọc lại: nếu dùng có chừng mực, nó sẽ mang về điểm.

Ý tưởng của 2...d5 không mới; nó cũ như chính môn cờ này. Cái mới nằm ở cách đóng gói: sáu mươi phút, một người dẫn chuyện có duyên, một tựa đề dễ nghe. Nước đi này không phải một phát minh, mà là một sự đánh đổi: Đen trao một con tốt ngay ở nước thứ hai để mua lấy ba giây do dự của đối phương – và ba giây ấy không phải lúc nào cũng bán được giá.

Về kỹ thuật, sau 2...d5 chỉ có một câu hỏi cần trả lời: 3.exd5. Trắng nhận tốt. Đen có bốn hướng chính: 3...e4, biến Paulsen gắn với tên tuổi Louis Paulsen từ thế kỷ 19; 3...Qxd5; 3...Bd6; và 3...Nf6. Ở cả bốn, lý thuyết chính thống lẫn thực hành của máy đều cho Trắng thế trận thoải mái – phát triển quân, giữ tốt, hoặc trả lại tốt để đổi lấy cấu trúc đẹp hơn. Đen không mua được thế chủ động theo nghĩa chiến lược. Đen vay nợ, và lãi suất do đối thủ quyết định.

Bàn cờ cũng có những vết chai của đời người, và nước 2...d5 là một vết chai như thế. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi và bình luận cờ vua gần hai thập kỷ của tôi, những khai cuộc bất quy tắc chưa bao giờ thắng bằng điểm số ở tầng cao. Chúng thắng bằng sự chuẩn bị lệch pha. Một kỳ thủ 1400 gặp 2...d5 lần đầu sẽ tiêu mười lăm phút đồng hồ để tính lại mọi thứ, và mười lăm phút ấy đắt hơn con tốt rất nhiều.

Nhưng phải nói cho công bằng về độ dài. Sáu mươi phút là một chuyến khảo sát, không phải một bộ vũ khí hoàn chỉnh. Một repertoire nghiêm túc cho quân Đen ở dòng này cần vài giờ chỉ để phủ hết nhánh 3.exd5; sáu mươi phút đủ để giới thiệu vài đường mẫu đẹp và vài cái bẫy ngọt. Điều đó không xấu – nó chỉ có nghĩa là người mua cần biết mình đang mua gì. Đối tượng được xác định khá rõ: kỳ thủ trẻ, người chơi câu lạc bộ, tầm 1200 đến 1800 Elo. Câu hỏi đúng nên là: khai cuộc này có ích cho một kỳ thủ 1400 đang mòn mỏi với những ván cờ giống nhau mỗi tuần hay không, chứ không phải nó có vững ở mức 2700 hay không.

Có một chi tiết trớ trêu tôi không thể bỏ qua. Tựa đề bài giới thiệu nhắc đến LiveBook, công cụ tra cứu cơ sở dữ liệu sống của chính ChessBase. Nghĩa là cùng một nhà phát hành đang bán hai thứ: một khai cuộc để gây bất ngờ, và một công cụ giúp đối thủ tra ra khai cuộc ấy trong mười giây. Gian hàng ấy tự bán thuốc giải cho thuốc độc của mình.

Tôi không nói điều này để chê. Đó là bản chất của cờ vua hiện đại: mọi khai cuộc, dù lạ đến đâu, đều đã nằm trong một bảng thống kê nào đó, chờ được tra cứu. Và câu "nếu dùng có chừng mực" trong phần giới thiệu không phải khiêm tốn – nó là một tuyên bố miễn trách. Người viết ngầm thừa nhận đây không phải vũ khí phổ quát, mà là thứ phải tiết chế, phải để dành cho đúng thời điểm.

Về thời gian kiểm soát, giá trị của gambit cao nhất ở cờ chớp, cờ nhanh và ở những ván câu lạc bộ nơi đối thủ không chuẩn bị. Nó thấp nhất ở cờ tiêu chuẩn trước một người đã mở máy. Bất ngờ có tuổi thọ: nó không chết, nhưng nó già đi sau mỗi lần bị nhìn thấy. Khi không có khán giả, cờ vua trở về với tiếng thở của chính nó – và ở đó, không có nước cờ nào bất ngờ mãi được.

Điều đáng giá nhất ở sản phẩm này có lẽ không nằm ở tỷ lệ thắng. Một khai cuộc bất quy tắc dạy cho kỳ thủ trẻ một thứ mà khai cuộc chính thống không dạy: cách sống chung với rủi ro đã được tính trước, cách chấp nhận rằng mình có thể sai ngay từ nước thứ hai và vẫn phải ngồi tiếp cho đến nước thứ bốn mươi. Tuổi tác không tắt đi tình yêu bàn cờ, chỉ đổi màu thôi. Nước cờ đã đi rồi, nhưng dư âm của nó còn vang trong ký ức tôi. Liệu ở tuổi mười lăm hay ba mươi bảy, chúng ta còn đủ can đảm để chọn một nước cờ chỉ đẹp khi nó thất bại?