Bóng chuyền Việt Nam cần một người đếm, không cần thêm một tràng vỗ tay

Set bốn, tỷ số 24-23. Pha bóng kết thúc bằng tiếng bốp vào mặt sàn gỗ, trọng tài đưa tay về phía đội chủ nhà, khán đài vỡ ra như nồi nước đang sôi. Tôi ngồi ở một quán cà phê trên đường Lạch Tray, Hải Phòng, điện thoại còn 12% pin và ly cà phê đã nguội từ lâu. Bốn mươi phút sau, dưới bài đăng về pha bóng ấy có hơn sáu nghìn bình luận. Không một ai đưa ra nổi một con số. Người ta nói về tinh thần. Nói về bản lĩnh. Nói về cái duyên của huấn luyện viên và "cảm giác bóng" của tay đập. Một người khẳng định đội thua vì thiếu khát vọng, người khác bảo đội thắng được trời thương. Tất cả đều rất thuyết phục, cho đến khi bạn biết rằng ở set đấu đó, đội thắng chuyền một hoàn hảo 62%, còn đội thua 41%. Hai mươi mốt điểm phần trăm ấy không phải do trời. Tôi không chê khán giả một câu nào. Tôi chê những người làm nghề, trong đó có tôi, vì đã không đưa cho họ thứ gì tử tế để tranh luận. Khi cả một nền bóng chuyền chỉ có cảm xúc để nói với nhau, cảm xúc sẽ trở thành thứ duy nhất được tin. Ở phần lớn thế giới, bóng chuyền đã được đếm từ lâu. Liên đoàn bóng chuyền quốc tế vận hành hệ thống dữ liệu riêng cho từng giải lớn, ghi lại từng đường chuyền một, từng pha chắn, từng lần chạm bóng hỏng. Các giải quốc gia ở Ý, Thổ Nhĩ Kỳ, Nhật Bản, Ba Lan công bố chỉ số theo vòng đấu, và người hâm mộ ở đó tranh luận bằng số chứ không bằng niềm tin. Giải vô địch quốc gia Thái Lan có bảng thống kê cập nhật theo vòng, có nhóm phân tích, có những người làm nghề đếm số như tôi. Còn giải vô địch quốc gia Việt Nam khép lại, và thứ duy nhất còn lại là một album ảnh trên Facebook cùng dòng chữ "mùa giải thành công". Đó là lý do tôi tự đếm. Từ năm mười sáu tuổi, tôi ngồi trước màn hình với một tờ giấy kẻ ô và cây bút chì, gạch từng pha: chuyền một tốt, chuyền một lệch, bóng rơi ra ngoài hệ thống, ai đập, đập vào vùng nào. Một trận nữ kéo dài bốn set cho tôi khoảng một trăm hai mươi pha tấn công. Bảng số ấy nói với tôi nhiều hơn mọi bài bình luận cảm xúc cộng lại. Bóng chuyền là môn thể thao mà điểm số nói dối giỏi hơn cả bóng đá. Một tay đập ghi hai mươi điểm vẫn có thể đang chơi tệ, nếu cô ấy cần bốn mươi nhịp mới làm được điều đó. Một đội thắng ba set trắng vẫn có thể đang gặp vấn đề nghiêm trọng ở vòng xoay hai tay đập, chỉ là đối thủ yếu không đủ sức khai thác. Và một đội thua có thể đã chơi đúng gần như cả trận, chỉ sai ba nhịp ở cuối set năm. Chỉ số đầu tiên tôi ghi là tỷ lệ chuyền một hoàn hảo. Ở bóng chuyền nữ Việt Nam, đây là thứ quyết định gần như toàn bộ số phận trận đấu, và cũng là thứ ít được nhắc nhất. Bóng chuyền một hoàn hảo mở ra toàn bộ thực đơn tấn công: bóng nhanh giữa, bóng hai, bóng sau, bóng ra biên. Bóng lệch, thực đơn co lại còn một món — đẩy ra biên cho tay đập chủ lực tự lo. Tôi gọi đó là lúc đội bóng rơi ra ngoài hệ thống, và trong bóng chuyền nữ, khoảng một phần ba số bóng của một trận rơi vào tình trạng đó. Đội nào ăn được từ bốn mươi lăm phần trăm số bóng ngoài hệ thống trở lên thường thắng. Dưới ba mươi lăm phần trăm, gần như luôn thua, bất kể tay đập chủ lực ghi bao nhiêu điểm. Chỉ số thứ hai là hiệu suất đập trừ lỗi. Điểm số chỉ đếm phần thưởng, không đếm cái giá. Một đối chuyền đánh bốn mươi nhịp, ăn mười lăm điểm, hỏng tám và bị chắn bốn, đang đóng góp ít hơn nhiều so với con số mười lăm hào nhoáng kia. Ở tuyển nữ Việt Nam, gánh nặng tấn công đặt lên vai Trần Thị Thanh Thúy và Nguyễn Thị Bích Tuyền, hai tay đập có thể ăn bóng ngoài hệ thống tốt nhất mà chúng ta từng có. Nhưng chính vì họ giỏi, đội bóng dễ rơi vào cái bẫy quen thuộc: bóng khó thì đưa cho người giỏi nhất, và tỷ lệ chuyền một hoàn hảo cứ thế trôi xuống mà không ai để ý. Chỉ số thứ ba, thứ mà khán giả không bao giờ nhìn thấy: số điểm thua ở vòng xoay hai tay đập. Bóng chuyền có sáu vòng xoay, và mỗi đội luôn có một đến hai vòng chỉ còn hai mối tấn công ở hàng trước. Đó là cửa hẹp. Đối thủ giỏi sẽ dồn chắn bóng vào đúng cửa ấy, và mỗi vòng xoay yếu có thể mất ba đến bốn điểm liên tiếp. Trong một trận năm set, tổng số điểm thua ở các vòng xoay yếu thường lớn hơn cả số điểm thua vì lỗi giao bóng và lỗi tấn công cộng lại. Không một bình luận nào sau trận nhắc đến nó. Và đây là chỗ tôi tự phản bội chính mình, theo cách tôi vẫn làm mỗi khi viết về một trận đấu. Người ta gọi tôi là hot-take, tôi gọi đó là cách nhìn chưa được số đông đặt tên. Nhưng có một sườn dốc khác mà tôi phải nói ra: dữ liệu có thể giết chết thứ đang nuôi sống bóng chuyền Việt Nam. Nhà tài trợ không trả tiền cho tỷ lệ chuyền một hoàn hảo. Họ trả tiền cho khán đài vỡ ra. Tôi từng ngồi trong một cuộc họp với một đơn vị truyền thông, và người ta nói thẳng rằng con số làm khán giả mệt. Nhãn hàng muốn hình ảnh nước mắt sau chiến thắng, muốn cú đập quyết định được quay chậm ba lần. Một bảng thống kê chi tiết sẽ buộc người ta thừa nhận rằng ngôi sao họ đang quảng cáo đánh hỏng ba mươi mốt phần trăm số bóng ở set năm. Không ai muốn điều đó, kể cả tôi, vào những ngày tôi cần một trận đấu để bán được bài. Còn một sườn dốc nữa. Cầu thủ Việt Nam ký hợp đồng đại diện rất sớm, và hợp đồng ấy thường đi kèm một điều khoản bất thành văn: đừng nói gì làm hình ảnh xấu đi. Không ai dám kể rằng mình đang đau vai, rằng đội tập chắn bóng quá ít, rằng vòng xoay ấy đã bị khai thác suốt ba trận mà ban huấn luyện không sửa. Dữ liệu thô sẽ phá vỡ sự im lặng ấy. Và có những người đang sống rất tốt nhờ sự im lặng đó. Nên tôi có thể sai. Có thể bóng chuyền Việt Nam không cần số liệu, chỉ cần thêm những đêm như đêm ấy, khi cả khán đài đứng dậy vì một pha cứu bóng. Có thể thứ tôi gọi là phân tích chỉ là cách một người Hải Phòng học Thống kê tự thuyết phục mình rằng cảm xúc cần được chứng minh bằng con số. Khi cả thành phố cãi nhau về một pha chắn bóng, tôi in bảng số liệu ra và vẽ thêm trái tim — nhưng trái tim vẽ thêm ấy không làm ai thắng thêm một set nào. Vậy thì đây là điều tôi dám đặt cược, để các anh kiểm tra tôi sau. Trong vòng hai mươi bốn tháng tới, sẽ có ít nhất một đơn vị truyền thông thể thao Việt Nam đưa tỷ lệ chuyền một hoàn hảo lên màn hình trong lúc tường thuật trực tiếp, hoặc một liên đoàn công bố bảng thống kê theo vòng cho giải vô địch quốc gia. Không phải vì ai đó thức tỉnh, mà vì người xem trẻ đã quen với việc tra cứu mọi thứ trước khi tin. Mùa hè chuyển nhượng là kịch bản không ai viết nổi, vì nhà làm phim quá kém cỏi — và bóng chuyền Việt Nam đang bước vào đúng mùa như thế, khi ngày càng nhiều tay đập ra nước ngoài, khi các hợp đồng có điều khoản giải phóng, khi tiền bắt đầu chảy vào chỗ có dữ liệu. Vạch ba mét cách lưới không xa, nhưng cả một sự nghiệp nằm trong khoảng cách đó. Pha ghi điểm kết thúc câu chuyện, nhưng đường chuyền một mới là lý do câu chuyện được kể. Và nếu hai năm nữa không ai đếm, tôi vẫn sẽ ngồi đó, với tờ giấy kẻ ô, tự đếm một mình — chỉ là tôi sẽ không còn mời ai tranh luận cùng nữa.